پايگاه خبري تحليلي حکيم نيوز | Hakim news
زندگی سلامت
تاریخ:17 مهر 1399 - 02:05
کد خبر: 163

مشق عشق بر سیاهه‌های عزا

هنری اصیل و قدیمی بنام کتیبه اگرچه در طول تحول تاریخ رنگ و لعاب تعصبات و اعتقادات زیادی به خود گرفته اما این روزها هنرمندان خطاط و کتیبه نویس در ایام محرم سیاهه های عزا را منقش به هنر اصیل ایرانی- اسلامی می کنند

حکیم نیوز: در و دیوار ابنیه تاریخی که آثاری از هنر ایرانی-اسلامی در آن دیده می شود چشم نواز و دیدنی است، هنرهای فراموش شده ای که جزئی از تاریخ شده‌اند. بخشی از این هنر مربوط به نوشته هایی است که از دیرباز با خطوط مختلف نگارش شده، هنری که آن را با نام کتیبه نویسی می شناسیم. 

کتیبه نویسی در اصطلاح خوشنویسی از نخستین سده های دوره اسلامی رایج شد. در اوایل دوره اسلامی، ایران همانند سایر کشورها عرب ، زبان عربی پایه نگارش متون منثور و مذهبی در ابنیه و اشیا بوده است. قاعده کلی ساختار متون کتیبه ها در مساجد، آرامگاه ها، مناره ها و سازه های شهری گویای شناسنامه کتیبه ها بودند، نام بنا، سازنده، حامی و پشتیبان تاریخی و نام هنرمند مهمترین گزینه هایی است که در کتیبه بیان می شود بر کتیبه‌های تاریخی کتیبه های مذهبی و دینی که حاوی آیات قرآنی، احادیث، اشعار، ادعیه و عبارات پرهیزکاران است نیز به زبان عربی روی دیوارهای ابنیه ها جا خوش کرده اند. 

کتیبه هایی برخاسته از اعتقادات

 اکثر احادیث حک شده بر کتیبه ها، متناسب  با کاربرد ساختمان ها و ابنیه نگارش می‌شدهدر صدر اسلام این نوشته ها معمولا با خطی زاویه دار که به خط کوفی مشهور است نوشته شده است. ، از قرن شش هجری قمری کتیبه نگاری به زبان فارسی رایج شد و جهت نگارش متون ادبی منظوم رایج گردید و خطوط منحنی، جایگزین خطوط زاویه دار شدند. متون منثور در بناهای دوره اسلامی عموماً به زبان عربی بودند،

 زبان فارسی برای نخستین بار در کتیبه‌های یادبود ظاهر شد. اولین متن منثور به زبان فارسی متعلق به آرامگاه ایلخانی در سفید بلند دره سر گانا، در ازبکستان است. علاوه بر کتیبه‌های تاریخی، کتیبه های مذهبی و دینی از جمله آیات قرآنی، احادیث، اشعار ادبی و عبارات پرهیزکاران نیز به زبان عربی بودند برخی از متون قرآنی همانند آیت الکرسی که در ستایش خداوند است، در تمام ادوار تاریخی در انواع ابنیه استفاده می شده است. 

کتیبه ها در مطالعات تاریخی مهم بوده و مهم ترین اسناد به کار رفته در تاریخ نگاری معماری به شمار می روند.. این آثار از نظر خطوط به سه بخش کوفی، ثلث و نسخ تقسیم می شوند و البته بخشی از خطوط نیز غیررسمی است، آنچه در کتيبه‌نويسى مهم است ترکيب‌بندى و اجراست، 
کتیبه ها انعکاس باورهای دینی جامعه اسلامی

کتيبه‌نويسى نستعليق از دوره صفويه آغاز شد، خوش‌نویسی و کتیبه‌نگاری در ادوار گذشته، تأثیر شگرفی بر اندیشه‌ها و باورهای جوامع داشت و یکی از مهم‌ترین ابزار تبلیغی شمرده می‌شد. شاهان صفوی، حمایت ویژه‌ای از هنرمندان کتیبه‌نگار و معمار به عمل آوردند و به دلیل ثبات سیاسی و قدرت اقتصادی دولت صفوی، ساخت یا بازسازی اماکن مذهبی در دستور کار این حاکمان قرار گرفت.

گسترش کمی و کیفی بناسازی در دوره صفوی که با حمایت شاهان در پایتخت و شاه‌زادگان و حاکمان در شهرهای دیگر روی داد، زمینه مناسبی را برای بروز شیوه‌های هنری در آرایه‌های معماری فراهم آورد. آرایه‌های خوش‌نویسی و کتیبه‌نگاری در معماری نیز به عنوان شیوه‌های هنری ممتاز در دوران اسلامی از این قاعده مستثنا نبود. تا جایی‌که پیوند و وابستگی خوش‌نویسی و معماری در دوره صفوی به حد اعلایی رسید.

 به نظر می‌رسد یکی از دلایل کاربرد فراوان کتیبه‌های خوش‌نویسی در معماری عصر صفوی، رواج کاشی هفت‌رنگ یا خشتی و قابلیت طراحی و نقش‌اندازی آسان بر این نوع کاشی بود؛ زیرا در دوره صفوی بهره‌گیری از کاشی‌های خشتی هفت‌رنگ در معماری، بیش از انواع تزیینات دیگر صورت گرفت؛ در حالی‌که در ادوار پیشین، آرایه‌های گچ‌بری، آجرکاری و کاشی معرق در معماری متداول‌تر بود.

 به بیان دیگر، محدودیت‌های نقش‌اندازی بر کاشی خشتی، کم‌تر از دیگر گونه‌های تزیینی بود و بر همین اساس، انواع خطوط با جلوه‌های ویژه هنری، در کتیبه‌های معماری دوره صفوی به کار رفت. این کتیبه‌ها، علاوه بر کارکرد زینتی خود، به عنوان رسانه‌هایی پیام‌رسان، بر عقاید دامنه وسیعی از مخاطبان اثر گذاشتند و نقش مهمی در ترویج و تبلیغ اصول مذهب تشیع و مشروعیت‌بخشی به حاکمان صفوی داشتند. بر این اساس، گاه «فرم و صورت کتیبه‌ها»، گاه «محتوا و مضمون کتیبه‌ها» و گاهی «جایگاه و محل نصب کتیبه‌ها» دربردارند ه پیام‌های مهمی بود و به تبلیغ و ترویج عقاید شیعی مورد نظر شاهان کمک می‌کرد.

گزینش مکان کتیبه‌های حاوی پیام‌های دینی و مذهبی در معماری دوره صفوی، نقش مهمی در القای مفاهیم داشت. برخی مکان‌ها و فضاها مانند سردر، دالانِ ورودی یا ایوان‌های اصلی، بیش‌تر در معرض دید عموم قرار داشتند و برخی دیگر از مکان‌ها مانند اطراف محراب، زیر گنبد اصلی یا روی سنگ مزار، در اذهان مردم به عنوان فضایی قدسی و روحانی پذیرفته می‌شدند و هرگونه نماد و نشانه‌‌ای در این فضاها، واسطه پیوند آنان با عوالم معنوی تلقی می‌گردید؛ بنابراین، در بناهای دوره صفوی، علاوه بر فرم و محتوای کتیبه‌ها، جایگاه آن‌ها نیز تأثیر عمیقی بر نوع نگرش مردم نسبت به حاکمیت ـ به عنوان حامیان این بناها ـ داشت.

کتیبه نگاری در دوران قاجار به همان سبک و سیاق دوره صفوی ادامه پیدا کرده، به طوری که می توان کتیبه نگاری دوره قاجار را تقلیدی از آثار برجسته کتیبه نگاری دوران صفوی دانست. تنها نکته ای که شاید بتواند بین کتیبه نگاری دوره صفوی و قاجار تمایز ایجاد کند، به مضامین آنها باز می گردد که متناسب با اوضاع سیاسی آن دوره تغییر کرده وگرنه با وجود پایین بودن سطح کیفی کتیبه های این دوره با دوره صفوی، تفاوت چندانی از لحاظ سبک و سیاق کتیبه نگاری این دو دوره وجود ندارد.

کتیبه های سیاه روی دیوارهای معزا

کتیبه ها شرح دلاوری مردان بزرگی که در تاریخ دینی ما فعالیت داشته اند را روایت می کند، آثار منثور و منظومی که روایتگر حادثه کربلا است از این دست هستند، این کتیبه ها عموما در اماکن متبرکه نظیر بقاع ائمه و امام زادگان با خط نستعلیق و با پس زمینه های اسلیمی نصب شده اند و می توان سراغ آنها را حتی در کشورهایی نظیر سوریه و در حرم حضرات زینب و رقیه( سلام الله علیه) به زبان فارسی مشاهده نمود، شرح رنج سه ساله کربلا و خرابه نشینی او به زبان شاعری شوریده احوال، جنس روایی واقعه را در کنار هنر ایرانی و خط زیبای نستعلیق به زیبایی به تصویر می کشد و مانایی حادثه کربلا را دو چندان می کند.

منابع: 
نقش کتیبه‌نگاری بناها در ترویج اندیشه‌های مذهبی و مشروعیت حاکمان صفوی، سارا سقایی و حسین بهروزی پور
کتیبه های عربی در ایران،  دلارام کاردار طهران
کتیبه‌نگاری در دوره قاجار، بهپور، باوند

حکیم نیوز، نخستین پایگاه خبری طب سنتی و مکمل ایران است که با هدف احیای گنجینه عظیم این دانش و بهبود سطح کیفی زندگی ایرانیان، در سال 1399 با همت متخصصین جوان این عرصه تأسیس شد.

خبرنامه

برای دریافت مطالب جذاب و بروزرسانی ها مشترک خبرنامه حکیم شوید

© 2021 Hakim' News Agency. All rights reserved